История длиной в 1000 лет

За доўгія тысячу гадоў, што стаіць на зямлі беларускай наш слаўны горад, не толькі радасць і шчасце спазнавалі яго жыхары. Не злічыць, колькi разоў за гэтыя дзесяць стагоддзяў прыходзілі ў краі нашыя чужынцы, прыходзілі не сябрамі, а ворагамі, каб захапіць нашу родную зямлю, знішчыць нашых людзей і нашыя гарады, а на іх месцы ўсталяваць свае парадкi. Аднак і за гэтую тысячу гадоў не скарыліся беларусы, не скарыліся ваўкавычане і адваявалі права на сваё жыццё на роднай зямлі, з дзедаўскімі традыцыямі і матчынай мовай. Нашы землякі паказалі сябе годнымі змагарамі і абаронцамі роднай зямлі ва ўсе часы. Узгадаем жа разам старонкі гісторыі!

Пра тое, што ў старажытным Ваўкавыску яшчэ дзесяць стагодцзяў таму жылі, акрамя іншых, вайсковыя людзі, сведчаць дадзеныя археалагнных раскопак. Узброеныя коннікі, упэўнены навукоўцы, з'явіліся ў Ваукавыску ў XII—XIII стагоддзях. Сярод мясцовых знаходак — багацейшая ў Беларусі калекцыя прадметаў узбраення воіна і рыштунку каня. Прычым значная частка прадметаў узбраення і ваеннага быту старажытнага Ваўкавыска была выраблена на месцы. Аб гэтым сведчаць знаходкі загатовак, паўфабрыкатаў і неапрацаваных прадметаў. Так, у Ваўкавыску знойдзена даволі шмат загатовак касцяных кулепадобных і жалезных двухшыпных наканечнікаў.

Волковыск - маленький, но уютный городок на западе Республики Беларусь. Вам нужно проехать 271 км, чтобы попасть из Волковыска в столицу нашей республики г.Минск. Зато наш город расположен очень близко к границе государства Польша (до ближайшего польского города Белостока от Волковыска всего 97 км). Волковыск - один из древнейших городов в Беларуси. Первое упоминание о нашем городе в Туровской летописи датируется 1005 годом. В те времена Волковыск представлял собой город-крепость на границе проживания балтского и славянского населения. С 12 века - Волковыск - центр небольшого княжества. В Ипатьевской летописи упоминание о городе относится к 1252 году. В 1256 годуместный князь Глеб с новогрудским князем Романом и свислочским князем Изяславом участвовал в походе на ятвягов. В 1410 году город захватили и сожгли тевтонские рыцари. Волковысская хоругва участвовала в Грюнвальдской битве 1410 года. В 1430 году Витовт основал в Волковыске костел Св. Николая. В разное время город находился под влиянием Полоцкого княжества, Галицко-Волынской земли, а с конца 13 века стал частью нового государства Великого княжества Литовского. Быстрому развитию города способствовало выгодное географическое положение. Город находился на водном пути "из варяг в греки", который соединял Черное море с Балтийским через систему рек и волоков. В средние века Волковыск был городом купцов и ремесленников, которые изготавливали оружие и военные доспехи, шили одежду и обувь, делали посуду, готовили вино, варили пиво. В 1503 году получил Магдебургское право. В 1513 году в городе было 9 улиц. С 1536 года известна Пречистенская церковь, в 1598 году был основан кляштар иезуитов. Были времена, когда наш город был местом проведения съездов сенаторов и послов ВКЛ. С 16 века Волковыск вошел в состав Речи Посполитой. 17 столетие было очень тяжелым временем в истории нашего государства. Беларусь стала ареной многочисленных войн, много городов и поселений было разрушено и сожжено. Волковыск также сильно пострадал. В 1654 году около Волковыска произошла битва объединенного войска ВКЛ и Польши со шведами, город был занят войсками Карла X. Во время войны России с Речью Посполитой 1654 - 1667 город был захвачен русскими войсками (1655) и сильно разрушен. Административным центром города был замок на реке Волковыя недалеко от дороги на Изабелин. К концу 18 века в городе насчитывалось только 362 дома, где проживало 2 127 человек.

старая карта города Волковыска

В результате трёх разделов Речи Посполитой (1772, 1793, 1795 гг.) Беларусь вошла в состав Российской империи и вскоре стала ареной новой войны, сейчас уже между Россией и Наполеоновской Францией. Волковыск снова подвергся оккупации и был разрушен. В 1860 году в городе было 492 дома, 3472 жителя, 2 школы, костел, церковь, 7 молитвенных домов, синагога, 2 мельницы, больница, кирпичный завод, 58 магазинов. В 1885 году через Волковыск прошла железная дорога Барановичи - Белосток, по которой перевозили 26 млн. пудов грузов в год. Это стимулировало развитие промышленности, и к 1891 году в городе работали 19 фабрик и промышленных предприятий. В 1897 году численность города составила 10 323 жителя. На протяжении всего 19 столетия трудолюбивые волковычане восстанавливали свой город. К концу века Волковыск превратился в уютный городок с чистыми улочками, большой железнодорожной станцией. В городе насчитывалось 22 небольших предприятия. Но новый век принёс новые испытания городу и его жителям. Во время революции 1905-07 годов в Волковыске и его окресностях происходили выступления рабочих, забастовки сельских жителей, Волковысские волнения новобранцев и солдат 1905. Во время 1-й мировой войны осенью 1915 года город оккупировали немецкие войска, затем в феврале 1919 года город заняли польские войска, в июле 1920 город освобожден Красной Армией, а в сентябре 1920 года Волковыск вновь был занят польскими войсками и находился в составе Польши до 1939 года как центр повета в Белостокском воеводстве. В городе работали: литейный завод, 2 кирпичных завода, 2 лесопилки. Рядом с городом начал работать цементный завод, который считался одним из самых мощных предприятий в Западной Беларуси. А с 1939 года Волковыск в составе БССР, с января 1940 года - центр района. С первых дней ВОВ Волковыск стал участником ожесточенных сражений с оккупантами, но уже 28.06.41 года город был оккупирован немецко-фашистским захватчиками. В городе были размещен концентрационный лагерь, в котором погибло более 20 000 человек, и еврейское гетто. С февраля 1942 года в Волковыске начала действовать Волковысская районная антифашистская организация. 14.07.1944 года город был освобожден частями 2-го Белорусского фронта в ходе Белостокской операции 1944, и 11-ти частям дано почетное звание "Волковысские". Жители города вынесли на своих плечах три революции, две мировые войны, польскую и немецкую оккупацию, но остались сильными и стойкими. Они отстроили свой город после ІІ мировой войны, не смотря на то, что город был разрушен почти до основания, а большая часть его жителей погибла. Они дали новую жизнь старому городу, своему родному городу. Сегодня Волковыск является центром административного района с населением около 48 000 человек. Волковыск быстро растет. За последние годы здесь появилось много зданий современных конструкций, выросли новые жилые микрорайоны. На сегодняшний день в Волковысском районе насчитывается 18 предприятий, которые занимаются выпуском продуктов питания, строительных материалов, инструментов и других изделий. Продукцию некоторых из них хорошо знают не только в нашей стране, но и за рубежом. В нашем городе 8 общеобразовательных школ, 3 средних специальных учебных заведения, музыкальная школа, 2 спортивные школы, много детских садов, библиотеки, клубы, военно-исторический музей им. П.Багратиона. В последние годы наш город стал известен в мире как место проведения чемпионатов Европы по мотокроссу. Но самое большое богатство в нашем городе - это его жители, добрые, простые и трудолюбивые люди. Мы приглашаем посетить наш город, наладиться его красотой, ощутить гостеприимство его жителей.

У Вялiкiм княстве Лiтоўскiм

У сярэдзіне ХШ стагоддзя Ваўкавыск стаў адным з гарадоў, вакол якіх разгортва-ліся значныя падзеі ў жыцці маладой дзяржавы — Вялікага кня-ства Лігоўскага.
На поўдні Усходняй Еўропы ў той час пана-валі орды мангола-тата-раў, на поўначы ўзмац-няліся рыцары-крыжакі Тэўтонскага ордэна. Абарона сваіх зямель ад пагрозы з поўдня і поўначы штурхнула ў саюз заход-нюю частку беларусаў і ўсходнюю ча-стку літоўцаў. На чале новай дзяржа-вы стаў Міндоўг.
Стварэнне новай дзяржавы вы-клікала незадавальненне суседзяў — рыцараў Інфлянцкага ордэна і, у першую чаргу, галіцкага і валынска-га князёў Данілы і Васількі Рамана-вічаў, а таксама літоўскіх канкурэнтаў Міндоўга— Таўцівіла, Едзівіда, Выкінта / іншых. Для маладой дзяржавы пачынаўся цяжкі перыяд ба-рацьбы за сваю незалежнасць. Сярод яе абаронцаў гістарычныя крыніцы згадваюць і насельніцтва Ваўкавышчыны.
Прыкладна ў 1252 годзе, як свед-чыць Іпацьеўскі летапіс, кааліцыя га-ліцка-валынскіх князёў, полаўцаў, рыцараў Інфлянцкага ордэна і рыжан, жмудзі і яцвягаў на чале з Выкінтам і літоўскіх князёў Таўцівіла і Едзівіда, пляменнікаў Міндоўга, якія раней уцяклі да Данілы Раманавіча, ру-шыла на Беларускае Панямонне. Ваў-кавыск быў захоплены валынскім князем Васількам. Аднак, вярнуўшы-ся, галоўнай сваёй мэты ўдзельнікі кааліцыі не выканалі: Міндоўг, яко-му з дапамогай розных хітрыкаўудалося раскалоць кааліцы'ю, застаўся жывы. Неўзабаве ён выгнаў галіцка-валынскія атрады з Ваўкавыска і Слоніма. Уладу над гэтымі гарадамі атрымаў старэйшы сын Міндоўга Войшалк, і гэта выклікала чарговае абвастрэнне барацьбы паміж беларуска-літоўскай дзяржавай і Галіцка-Валынскім княствам.
У наступныя некалькі дзесяцігоддзяў Ваўкавыск разам з бліжэйшымі гарадамі неаднаразова пераходзіў пад уладу то аднаго, то другога з ваюючых бакоў. У 1255 (ці 1254) годзе Даніла Раманавіч ізноў пайшоў на Навагрудак вайной, якая нарэшце скончылася мірам. Навагрудак, Слонім і Ваўкавыск перайшлі пад уладу старэйшага сына Данілы Ра- мана. Раман як васал вялікага літоўскага князя Міндоўга стаў кіраваць у Навагрудку, а ў Ваўкавыску княжыў Глеб — першы ваўкавычанін, імя якога вядома гісторыі. Але ўжо ў 1258 годзе Даніла Галіцю* і яго брат Васіль ка разам з татарскімі войскамі ізноў захапілі і разрабавалі Ваўкавыск, а князь Глеб трапіў у няволю.
Праз пяць гадоў л ітоўскія князі Транята, Таўцівіл і Даўмонт забілі Міндоўта, і вялікім князем стаў-Транята. Аднак у абарону бацькоўскай дзяржавы і пасады выступіў Войшалк. Значную дапамогу ў гэтым яму аказаў швагер Шварн. Пасля перамогі менавіта Шварн стаў княжыць у беларускай частцы ВКЛ, куды адносіўся і Ваўкавыск. Агульнае ж кіраванне дзяржавай належала Войшалку.
У 1267 ці 1268 годзе галіцкі князь ЛеўДанілавіч забіў Войшалка, і 3.1270 тода вялікім князем Літоўскім стаў Трайдзень. У 1289 г, літоўскія князі Будзікінд і Будзівід перадалі Ваўка-выск князю галіцкаму Мсціславу Да-нілавічу ў знак міру паміж імі. А мір з паўднёвым суседам быў вельмі па-трэбны ў той час для Вялікага княства Літоўскага, бо на паўночным захадзе і поўначы актывізаваўся Тэўтонскі ордэн.
Як сведчаць летапісы, пачынаючы з 1282 года крыжакі дзесяткі разоў нападалі на Беларускае Панямонне. У 1373 годзе комтур Эльнер з Бальгі "знішчыў" Ваўкавыскую зямлю, захапіў вялікі палон і здабычу. 16 сакавіка 1409 года, нягледзячы на заключаную ў тым жа 1373 годзе мірную дамову паміж крыжакамі і князямі Ягайлам і Кейстутам, крыжацкае войска на чале з магістрам Ульрыхам фон Юнгінгенам неча-кана напала на горад, вынішчыла вялікую колькасць жыхароў, спаліла і разрабавала горад, захапіла вялікі палон. Праз год, у нядзелю 6 сакавіка 1410 г., адбыўся чар-говы напад крыжакоў на Ваўкавыск. I зноў — смерць і разбурэнні.
ВКЛ з канца XIII да пачатку XV стагоддзя таксама неаднаразова праводзіла вайсковыя выправы ў адказ. У 1330годзе ваўкавыская і мсцібаўская шляхта разам з навагрудскай і іншымі на чале з Карыятам Гедымінавічам прыняла ўдзел у выправе супраць крыжакоў. Справядлівая помста заваёўнікам-крыжакам прыйшла 15 ліпеня 1410 года на Дубровенскіх (Грунвальдскіх) палях. У складзе аб'яднанага войска ВКЛ і Кароны Польскай мужна змагалася і Ваўкавыская харугва пад сваiм стягам з галвою ваўка пасярэдзiне палотнiшча. З гэтага часу Ваўкавышчына пачала развiвацца ў спрыяльных умовах, набываць эканамiчную i палiтычную вагу.

У складзе Рэчы Паспалiтай

У 1569 годзе, у выніку падпісання Люблінскай уніі, Ваўкавышчына ўвайшла ў склад новай аб'яднанай дзяржавы — Рэчы Паспалітай. Аднак і часы тыя не сталі мірнымі. Знайшліся новыя ворагі, і зноў ваўкавычанам прыйшлося абараняць сваю зямлю.
Так, ваўкавыская шляхта выступіла "на абарону сваёй Айчызны" ў 1621 годзе, калі шведскія войскі напалі на інфлянцкую частку Рэчы Паспалітай і захапілі гарады Рыга і Кукенгаўз. Удзельнічала ваўкавыская шляхта і ў іншых вайсковых дзеяннях Рэчы Паспалітай, у вайне з туркамі 1618— 1621 гг. Не абышлі Ваўкавыскі павет і еой> ны сярэдзіны XVII стагоддзя, Розныя падзеі адбываліся тут падчас вайны з Маскоўскай дзяржавай 1654—1667 п\ Горад і павет былі моцна разбураны, спалены касцёлы ў Ваўкавыску, Мастах і Рэплі. У1662 годзе Ваўкавыск пацярпеўтак моцна, што, паводле падання, не засталося каменя на камені. Цяжкую сітуацыю яшчэ пагоршыла вайна са Швецыяй, У складаных умовах знаходзіўся Ваўкавыск у 1656 годзе. На поўдзень ад горада стаялі шведы, на паўночны ўсход войскі польска-літоўскія, на паўночны захад — польскія татары. Бітва была вельмі зацятая і працягвалася тры дні, пакуль Шведы не былі канчаткова пераможаны. Памяткай тых часоў засталася назва Шведская гара. Пасля гэтых войнаў пачаўся паступовы заняпад Ваўкавыска.

Падзеi 1812 года на Ваўкавышчыне

У 1795 годзе, пасля трэцяга, апошняга, падзелу Рэчы Паспалі-тай заходняя частка Беларусі, у тым ліку і тэрыторыя сучаснага Ваўкавыскага раёна, 1812 год в Волковыскеадышла да Расійскай імперыі. У Ваўкавыску ў тыя часы размясціўся егерскі полк, якім ка-мандаваў палкоўнік П. I. Баграціён. Адсюль восенню 1798 года ён павёў сваіх егераў праз Брэст і Вену ў Iталь янскі паход. А праз нейюх 14 гадоў Ваўкавыску быпо наканавана спазнаць цяжкасці чарговай вайны.
Ужо напрыканцы 1811 года расійскія ўлады з хвіліны на хвіліну чакалі вайны з Напалеонам. Тэрыторыя Беларусі і Літвы магла стаць галоўным тэатрам будучай вайны, таму ўрад Расіі канцэнтраваў на захадзе значныя ваенныя сілы. 10 (22) чэрвеня 1812 года цяпер ужо генерал Баграціён прыбыў са сваім штабам у Ваўкавыск, размясціўшы 2-ю Заходнюю армію ў баявых парадках ад Нёмана да Буга. А ўсяго праз двое сутак, уначы 12 (24) чэрвеня, французская армія перайшла цераз Неман, уварваўшыся ў межы Расійскай імперыі.
18 (30) чэрвеня армія Баграціёна пакінула Ваўкавыскі павет і здзейсніла марш-манеўр праз Зэльву, Слонім, Ліду і далей, да Мінска і Смаленска, на злучэнне з 1-й Заходняй арміяй. Ваўкавышчына засталася адзін на адзін зфранцузамі.
Паведамленне аб пераходзе французаў праз мяжу выклікала мітусню сярод рускага насельніцтва ў Ваўкавыскім павеце. Некаторыя сем'і паспешліва збіраліся, каб выехаць, ратаваць маёмасць. Частка арыстакратаў, мясцовай шляхты звязвала свае надзеі на аднаўленне Вялікага княства Літоўскага ў саюзе з Расіяй на чале з Аляксандрам і. Іншыя ж арыентаваліся на Напалеона і Варшаўскае Герцагства, таксама каб адрадзіць ВКЛ. Настрой жа большай часткі насельніцтва быў больш прагматычным: людзі хацелі толькі, каб іх не чапалі, не надта абiралi, а хто пануе ў краiне - для бяднейшай шляхты было абыякава. Яна выказала лаяльнасць да Аляксандра I, а праз два месяцы ў той жа ступенi схiлялася да Напалеона. Але ўжо на трэцi дзень знаходжання "вялiкай арміі" на тэрыторыі Беларусі і Літвы жыхары акўпіраваных губерняў убачылі грабяжы, марадзёрства, гвалты і разбой, якія суправаджалі перамяшчэнне напалеонаўскіх салдат і афіцэраў.
Напалеонаўская ўлада вельмі хутка зразумела, што народ не скарыўся, што панаванне над ім яшчэ патрэбна заваёўваць. У сувязі з гэтым Напалеон аддаў загад часоваму ўраду заснаваць з мясцовай шляхты жандармерыю і "народную гвардыю", а таксама правесці рэкруцкі набор шляхты для стварэння мясцовых польска-шляхецкіх войскаў. Аднак усе спробы стварыць шляхецкія ваенныя сілы пацярпелі правал. Дробная шляхта, даведзеная да галечы, не пажадала прынесці ў ахвяру сваё жыццё дзеля інтарэсаў шляхецкай арыстафатыі. Напалеонаўскай адміністрацыі не ўдалося стварыць моцную тылавую базу, якая садзейнічала б ваенным аперацыям "вялікай арміі" ў глыбіні тэрыторыі.
Нягледзячы на самыя жорсткія карныя меры, на крававыя расправы ўзброенных экспедыцый, насельнiцтва хавала ў лясах збожжа, жывёлу, транспартныя сродкі і іншую маёмасць, не пакідаючы нічога, чым бы мог пажывіцца вораг. Барацьба за харчы ператварылася супраць акупантаў.
2-4 (14-16) лістапада 1812 года пад Ваўкавыскам адбыўся бой паміж рускімі (вайсковая групоўка Ф. В.Остэн - Сакена; 27—30 тыс. чал.) і напалеонаўскімі (узмоцнены 7-ы корпус Ж. Л. Э. Рэнье; 23—25 тыс. чал.) войскамі. Гэты бой меў выключна важнае значэнне для Бярэзінскай аперацыі. Агульная колькасць рускіх і французскіх войскаў, сканцэнтраваных каля Ваўкавыска, склала каля 50000 чалавек І 70 гармат. Даныя пра страты абодвух бакоў вельмі супярэчлівыя: найбольш верагодна, што загінулі каля 2—3 тыс. чалавек з кожнага боку, прычым значную частку страт рускіх склалі палонныя, Вынікі ж бою ацэньваюцца неадназначна. Рускія хутка страцілі ініцыятыву, былi вымушаны адступiць i зноў пакiнуць Брэст i ўсё Падляшша. Але фактычна Остэн-Сакенпрынёс сваё войска ў ахвяру аператыўнай ідэі рускага камандавання — забеспячэнню свабоднага руху галоўных сіл у глыб Беларусі, на Мінск і Барысаў. Гэта мэта была дасягнута: камандуючы аўстрыйскага (12-га) корпуса К. Ф. Шварцэнберг адмовіўся ад праследавання рускіх і застаўся дзейнічаць на паўднёвым стратэгічным флангу. У выніку руская армія атрымала магчымасць актыўна ўдзельнічаць у Бярэзінскай аперацыі 1812 года.

У гады першай сусветнай вайны

Неспакойна было на нашай зямлі і ў мінулым стагоддзі. У гады Першай сусветнай вайны Ваўкавыскі павет апынуўся ў самым цэнтры падзей, звязаных з ваеннымі мерапрыемствамі расійскіх дзяржаўных улад і вайсковага кіравання (1914 — пачатак 1915 гг.) і адступлення расійскіх войскаў летам — восенню 1915 г.
3 самага пачатку вайны на тэрыторыі павета было абвешчана ваеннае становішча. Гэта вяло за сабою шэраг абмежаванняў і абавязкаў для насельніцтва. Уводзілася цэнзура, ускладнялася перамяшчэнне па тэрыторыі павета і губерні, пачаліся прымусовыя працоўныя мабілізацыі і рэквізіцыі, звязаныя з забеспячэннем войска. Паводле ваеннага раскладу, Ваўкавыскі павет уваходзіў у склад Дзвінскай ваеннай акругі, якая адносілася ў пачатку вайны да Паўночна-Заходняга фронту. Адпаведна ішло забеспячэнне насельніцтвам Ваўкавышчыны расійскіх войскаў, што дыслацыравалiся на яе тэрыторыі. 3 абвяшчэння першай мабілізацыі ў 1914годзе да моманту акупацыі Ваўкавышчыны ўвосень 1915 г. была праведзена мабілізацыя мужчын прызыўнога ўзросту ад 22 да 49 год, а таксама кастрычніцкая 1914 г. мабілізацыя навабранцаў. Няма агульнай лічбы прызваных з Ваўкавыскага павета за ўвесь час вайны, але ўжо да 28 кастрычніка 1914 г. з Ваўкавыскага павета было прызвана ўдзеючую расійскую армію 4506 чалавек.
Хоць Ваўкавыскі павет не быў часткай крапаснога раёна Гродзенскай фэпасці, насельніцтва яго вёсак і мястэчак не абышоў цяжар фартыфікацыйных работ на гродзенскіх фартах. Так, 13 ліпеня 1915 г. на крапасных пазіцыях працавалі з Ваўкавыскага павета 10238 чалавек і выкарыстоўваліся 4264 фурманкі.
Пасля здачы Гродна 21 жніўня 1915 года 22—28 жніўня ў раёне Ваўкавыска ішлі жорсткія кровапралітныя баі паміж кайзераўскімі часцямі і ар'ергардам рускіх. Тэрыторыя Ваўкавыскага павета, як і ўсёй Гродзенскай губерні, з'яўлялася перадавым рубяжом заходняй часткі Расійскай імперыі. Аднак памеры, маштабы і тэмпы эвакуацыі і бежанства насельніцтва з Ваўкавыскага павета і праз яго, з самых заходніх зямель імперыі, перасягнулі ўсе чаканні. Бежанцамі з Ваўкавышчыны былі не менш за 70 тысяч чалавек.
Вайна прынесла насельніцтву велізарныя страты. Абставіны баявых дзеянняў на тэрыторыі павета, мабілізацыя часткі мужчын у дзеючую расійскую армію, жахлівыя ўмовы бежанскага бадзяння і жыцця зменшылі колькасць насельніцтва Ваўкавыскага павета. Простае параўнанне перадваеннай колькасці насельніцтва павета (181698 чалавек) з вынікамі польскага перапісу 1921 г. - 115261 чалавек — сведчыць аб гэтым.

Яндекс.Метрика